Lịch sử hình thành, phát triển vùn đất Biên Hòa – Đồng Nai như một bản Hòa tấu cộng hưởng tuyệt vời của cộng đồng người Việt, người Hoa và những cư dân bản địa. Trong quá trình phát triển, mỗi dân tộc điều giữ cái riêng bản sắc văn hóa dân tộc mình lưu truyền cho thế hệ sau và tiếp thu, giao lưu, hòa nhập với văn hóa các dân tộc anh em tạo nên hào khí Đồng Nai.
Sự có mặt của người Hoa trên đất Đồng Nai đã góp phần làm phong phú, đa dạng văn hóa Việt Nam. Chùa Ông, Đình Tân Lân, Miếu Tổ Sư là những kiệt tác vô cùng quý báo của cộng đồng người hoa trên đất Đồng Nai. Mỗi công trình kiến trúc điều gắn liền với những phong tục tập quán, tín ngưỡng của người Hoa và sự đan xen, hòa quyện của văn hóa người Việt. Chùa Ông, đình Tân Lân gắn liền với những danh tướng; Miếu Tổ Sư thờ các vị tổ sư nghề đá, mộc và rèn. Họ là những nghệ nhân tài hoa có công truyền dạy cho các thế hệ con cháu những nghề truyền thống giúp họ lập nghiệp, tồn tại và phát triển.
Trải qua hơn ba thế kỷ, miếu Tổ Sư tồn tại cùng các làng nghề của cu dân người Việt - Hoa. Với đạo lý uống nước nhớ nguồn, từ một ngôi miếu nhỏ người dân địa phương đã dựng xây thành một ngôi miếu lớn, bề thế, cổ kính, trang nghiêm ngang tầm với sự phát triển của người Hoa bang Hẹ trên đất Đồng Nai.
Miếu tổ sư người dân quen gọi là chùa Bà Thiên Hâu nằm trên đường Huỳnh Văn Nghệ (tỉnh lộ 24 cũ) thuộc khu phố 5, phường Bửu Long, thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai. Cách trung tâm thành phố Biên Hòa khoảng 4 km về hướng Tây Bắc, liền kề khu danh thắng Bửu Long huyền bí, thơ mộng; Văn miếu Trấn Biên cổ kính, uy nghiêm. Đây là ngôi miếu có địa thế phong thủy khá đẹp : mặt tiền hướng ra sông Đồng Nai đón gió lành, mặt sau dựa núi Long Ẩn.
Miếu do cộng đồng người Hoa, bang Hẹ xây dựng vào khoảng năm Khang Hi 16 (Canh Thìn 1860) để thờ tam vị Tổ nghề : Ngũ Đăng (nghề đá), Lỗ Bang (nghề mộc), Uất Trì Cung(nghề rèn). Miếu còn thờ Thiên Hâu Thánh Mẫu và Quan Thánh Đế Quân.
Khởi dựng miếu Tổ Sư có quy mo nhỏ, chỉ có gian Chánh điện thờ ba vị tổ nghề, mái lợp ngói âm dương ống ngõa. Đây là loại ngói đặc trưng của người Trung Hoa thường dùng trong các công trình xây dựng cơ sở tín ngưỡng. Tường, cột, xà ngang, nền đều làm bằng đá xanh Bửu Long.Về sau (vào khoảng các năm 1886,1894), người Hoa bang Hẹ ở Bửu Long làm ăn sung túc, phát tài mới đóng góp công, của trùng tu, nân cấp ngôi miếu trở nên khang trang, đồ sộ như hiện hữu.
Từ ngoài vào, miếu Tổ Sư có ba tòa nhà riêng biệt, bố trí mặt bằng kiểu : nội Công, ngoại Quốc: chính giữa là Tiền điện, Trung điện, Hậu điện; bên tả là Nhà thờ các vị tiền bối và Nhà kho; bên hữu là Nhà khách và Nhà bếp.
Ngoài nét nổi bật về kiến trúc nghệ thuật, miếu Tổ Sư còn là nơi ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử quan trọng của quan và dân Biên Hòa trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ. Nơi đây là một trong những đầu mối liên lạc thông tin, dự trữ, tiếp tế vũ khí cho chiến khu Đ và là địa điểm liên lạc, họp bàn của tổ tình báo thị xã Biên Hòa.
Hằng năm, miếu tổ chức lễ vía theo âm lịch: Thiên Hậu Thánh Mẫu(23/3), Tổ Sư(13/6) và Quan Thánh Đế Quân(24/6). Đặc biệt, đáo lệ ba năm một lần, miếu tổ chức lễ vía Tổ Sư quy mô khá lớn diễn ra trong vòng 04 ngày với nhiều nghi thức độc đáo, thu hút đông đảo nhân dân địa phương du khách trong và ngoài tỉnh tham dự.
Với giá trị về nhiều mặt, Miếu Tổ Sư đã được xếp hạng di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật (Quyết định số 918/QĐ – UBND,ngày 28/03/2008) của chủ tịch UBND tỉnh Đồng Nai. Việc công nhận miếu Tổ Sư là di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật có một ý nghĩa hết sức quang trọng, khẳng định những đóng góp to lớn của cộng đồng người Hoa bang Hẹ trong quá trình hình thành, phát triển vùng đất Biên Hòa – Đồng Nai. Thể hiện sự quan tâm, biết ơn của Đảng bộ và nhân dân Đồng Nai đối với các bậc tiền nhân có công khai khẩn vùng đất này. Với quyết tâm bảo tồn các giá trị lịch sử - kiến trúc nghệ thuật của ngôi miếu, tạo điều kiện thuận lợi để nhân dân địa phương và du khách đến dân hương, chiêm ngưỡng tài hoa của những người thợ đã tạo nên một công trình kiến trúc độc đáo với những cấu kiện gỗ, đá và những phù điêu,liễn đối bằng gỗ, gốm miêu tả một xã hội cực thịnh, muôn màu, muôn sắc, thống nhất, đoàn kết của cộng đồng cư dân Việt – Hoa ở Biên Hòa.
Sau khi được công nhận, cộng đồng người Hoa ở Việt Nam và nước ngoài đã đóng góp tu bổ, tôn tạo làm tôn thêm vẻ đẹp cổ kính của di tích . Miếu Tổ Sư,chùa Bửu Long, chùa Hang, văn miếu Trấn Biên sẽ góp phần cùng với danh thắng Bửu Long tạo nên một khu du lịch sinh thái – văn hóa – lịch sử hấp dẫn và bổ ích.
Bài nhiệm thu bước đầu công trình kiến trúc miếu Tổ Sư (Bửu Long – Biên Hòa) cùng ban quản lý di tích – danh thắng tỉnh, phòng văn hóa thông tin TP Biên Hòa và chính quyền địa phương đã tiến hành nghiệm thu bước đầu công trình trùng tu các hạng mục chính điện, mái của di tích.
Di tích miếu Tổ Sư được UBND tỉnh Đồng Nai xếp hạng là di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật (quyết định số 981/QĐ-UBND ngày 28/3/2008). Đây là di tích độc nhất vô nhị ở Đồng Nai bởi còn lưu giữ nguyên trạng kiến trúc hoàn toàn bằng đá xanh và lễ hội làm Chay của người Hoa bang Hẹ ở địa phương. Theo hồ sơ khoa học của di tích, miếu Tổ Sư có niên đại tương đương với chùa Ông ở Cù Lao Phố Biên Hòa (trên dưới 300 năm)
Do tác động của con người và thời gian, đặc biệt trong hai cuộc khán chiến của dân tộc, đến nay một số hạng mục của di tích đã bắt đầu xuống cấp. Việc trùng tu tôn tạo di tích là rất cần thiết nhằm lưu giữ di sản văn hóa cho địa phương .Tại buổi làm việc,các đơn vị điều cho rằng công tác trùng tu giữ được yếu tố nguyên trạng, không phá vỡ cảnh quan di tích theo đúng luật di sản văn hóa.
Được biết tổng kinh phí trùng tu đợt này là 471.331.000 đồng được huy động bằng nguồn xã hội hóa. Sau đợt trùng tu này. Ban trị sự tiếp tục có kế hoạch trùng tu các hạng mục tiền điện và trung điện cũng bằng kinh phí xã hội hội.
